Tín chỉ carbon (carbon credit) là một loại chứng nhận có thể được giao dịch thương mại, thể hiện quyền của doanh nghiệp hoặc tổ chức được phát thải một tấn CO2 hoặc một lượng khí nhà kính (GHG) tương đương với một tấn CO2. Theo khoản 35 Điều 3 Luật Bảo vệ môi trường Việt Nam năm 2020, cơ chế này là một công cụ quan trọng nhằm quản lý lượng phát thải khí nhà kính trong lĩnh vực công nghiệp.

【Cơ chế vận hành của tín chỉ carbon】

Mỗi doanh nghiệp hoặc cơ sở sản xuất được xác định một mức trần phát thải khí nhà kính. Trường hợp lượng phát thải vượt quá mức trần, doanh nghiệp phải nộp phí bảo vệ môi trường hoặc mua thêm tín chỉ carbon để bảo đảm tuân thủ các tiêu chuẩn về môi trường.

Trường hợp lượng phát thải thấp hơn mức tiêu chuẩn, doanh nghiệp có thể bán số tín chỉ carbon chưa sử dụng trên thị trường và thu được lợi ích kinh tế. Qua đó, hoạt động giao dịch tín chỉ carbon giữa các doanh nghiệp được thúc đẩy, đồng thời khuyến khích việc thực hiện các biện pháp bảo vệ môi trường bền vững.

【Vai trò của sàn giao dịch tín chỉ carbon】

Sàn giao dịch tín chỉ carbon là nền tảng trung tâm của thị trường, thực hiện việc quản lý hoạt động mua bán tín chỉ carbon giữa các doanh nghiệp, giao dịch, đấu giá, vay, cho vay, hoàn trả và chuyển giao hạn ngạch phát thải khí nhà kính. Căn cứ khoản 12 Điều 3 Nghị định số 06/2022/NĐ-CP năm 2022, sàn giao dịch này có vai trò bảo đảm tính minh bạch, thúc đẩy việc phân bổ tín chỉ một cách tối ưu và hỗ trợ doanh nghiệp triển khai các biện pháp cắt giảm phát thải hiệu quả hơn.

2.1. Bức tranh tổng thể của thị trường tín chỉ carbon

Trên thị trường tín chỉ carbon, có hai đối tượng giao dịch chủ yếu là “hạn ngạch phát thải khí nhà kính (GHG)” và “tín chỉ carbon”.

① Hạn ngạch phát thải khí nhà kính (GHG) là gì?

Hạn ngạch phát thải khí nhà kính, hay quyền phát thải, là lượng CO2 mà một quốc gia, doanh nghiệp hoặc cá nhân được phép phát thải trong một thời hạn nhất định. Lượng phát thải được tính theo đơn vị “một tấn CO2 hoặc một tấn CO2 tương đương” và được quản lý thông qua việc Chính phủ phân bổ cho các doanh nghiệp.

Doanh nghiệp được phép phát thải CO2 trong phạm vi hạn ngạch được phân bổ. Trường hợp vượt quá hạn ngạch, doanh nghiệp phải mua thêm hạn ngạch từ doanh nghiệp khác. Vì vậy, tại Liên minh châu Âu (EU) và Hoa Kỳ, nơi thị trường carbon đã phát triển trong nhiều năm, giá hạn ngạch phát thải đã tăng lên rất cao. Nếu doanh nghiệp không nỗ lực cắt giảm phát thải, doanh nghiệp sẽ phải chịu chi phí lớn để mua quyền phát thải.

② Tín chỉ carbon tự nguyện là gì?

Một đối tượng giao dịch khác là “tín chỉ carbon”. Đây là tín chỉ được hình thành khi doanh nghiệp hoặc tổ chức đầu tư vào các dự án cắt giảm phát thải khí nhà kính, chẳng hạn như trồng rừng hoặc triển khai năng lượng tái tạo, và lượng phát thải được cắt giảm được Chính phủ hoặc tổ chức quốc tế chứng nhận để giao dịch trên thị trường dưới hình thức tín chỉ carbon.

Tín chỉ carbon được giao dịch trên thị trường tự nguyện và có mức giá tương đối thấp hơn so với hạn ngạch phát thải. Nguyên nhân là giá trị tín chỉ khác nhau tùy thuộc vào phương pháp cắt giảm phát thải, bao gồm loại công nghệ và quy mô đầu tư. Chẳng hạn, giá tín chỉ hình thành từ dự án trồng rừng sẽ khác với giá tín chỉ hình thành từ công nghệ cắt giảm phát thải công nghệ cao.

③ Xu hướng của thị trường carbon trên thế giới

Hiện nay, 58 quốc gia trên thế giới đã triển khai thị trường tín chỉ carbon và 27 quốc gia khác đã áp dụng thuế carbon. Một số quốc gia đồng thời áp dụng cả cơ chế giao dịch quyền phát thải và thuế carbon để thực hiện chính sách môi trường toàn diện hơn.

Như vậy, thị trường tín chỉ carbon đang mở rộng trên phạm vi toàn cầu. Thông qua việc khai thác thị trường này, doanh nghiệp không chỉ có thể tuân thủ các quy định về môi trường mà còn có thể xây dựng hoạt động kinh tế bền vững và các mô hình tạo doanh thu mới.

2.2. Thị trường tín chỉ carbon tại Việt Nam

① Định nghĩa

Thị trường tín chỉ carbon trong nước tại Việt Nam là thị trường thực hiện hoạt động giao dịch hạn ngạch phát thải khí nhà kính (GHG), cũng như các giao dịch dựa trên cơ chế trao đổi và bù trừ tín chỉ carbon trong nước và quốc tế. Các giao dịch này được thực hiện theo quy định của pháp luật Việt Nam và các điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên.

② Chủ thể tham gia thị trường

Các chủ thể tham gia thị trường tín chỉ carbon bao gồm những tổ chức và cá nhân sau đây:

1.  Các cơ sở thuộc đối tượng phải thực hiện kiểm kê khí nhà kính do Chính phủ chỉ định, căn cứ danh mục cơ sở phát thải do Thủ tướng Chính phủ quy định

2.  Các tổ chức tham gia cơ chế trao đổi và bù trừ tín chỉ carbon trong nước và quốc tế

3.  Các doanh nghiệp và cá nhân tham gia giao dịch hoặc đầu tư hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon

③ Xác nhận tín chỉ carbon và hạn ngạch phát thải

Để thực hiện giao dịch trên thị trường, tín chỉ carbon và hạn ngạch phát thải khí nhà kính phải được xác nhận.

·      Người đề nghị xác nhận là doanh nghiệp hoặc cá nhân phải nộp hồ sơ đề nghị xác nhận thông qua hệ thống dịch vụ công trực tuyến của Bộ Nông nghiệp và Môi trường.

·      Bộ Tài nguyên và Môi trường chấp thuận việc giao dịch các hạn ngạch phát thải và tín chỉ carbon đáp ứng những điều kiện sau đây:

1.  Tín chỉ phát sinh từ các dự án được thực hiện theo cơ chế trao đổi tín chỉ carbon trong nước hoặc quốc tế

2.  Hạn ngạch phát thải khí nhà kính được xác định trên cơ sở mục tiêu cắt giảm phát thải quốc gia, kết quả kiểm kê và tình hình cắt giảm phát thải của từng cơ sở

Quy trình xác nhận:

1.  Doanh nghiệp hoặc cá nhân nộp trực tuyến hồ sơ đề nghị xác nhận theo Mẫu số 1 căn cứ Nghị định số 06/2022/NĐ-CP.

2.  Trong thời hạn 15 ngày làm việc kể từ ngày tiếp nhận hồ sơ, Bộ Tài nguyên và Môi trường tiến hành thẩm định và cấp Giấy xác nhận. Trường hợp từ chối, phải nêu rõ lý do.

④ Phân bổ hạn ngạch phát thải khí nhà kính

Chính phủ xác định hạn ngạch phát thải cho giai đoạn 2026–2030 và cho từng năm, đồng thời phân bổ hạn ngạch cho các cơ sở thuộc đối tượng phải thực hiện kiểm kê khí nhà kính. Việc phân bổ được xác định dựa trên các yếu tố sau đây:

1.  Kết quả kiểm kê phát thải khí nhà kính ở cấp quốc gia và theo từng ngành

2.  Kết quả kiểm kê phát thải của từng doanh nghiệp

3.  Mục tiêu và kế hoạch cắt giảm phát thải mới nhất

4.  Các tiêu chí theo Quyết định số 01/2022/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ

⑤ Giao dịch hạn ngạch phát thải và tín chỉ carbon

Theo Nghị định số 06 năm 2022, hoạt động giao dịch tín chỉ carbon được thực hiện thông qua thị trường giao dịch tín chỉ carbon, tức thị trường giao dịch hạn ngạch phát thải.

Các hoạt động có thể thực hiện:

1.  Đấu giá hạn ngạch phát thải: Ngoài hạn ngạch được Chính phủ phân bổ, doanh nghiệp có thể mua thêm hạn ngạch thông qua đấu giá.

2.  Chuyển tiếp hạn ngạch phát thải: Hạn ngạch chưa sử dụng của năm trước có thể được chuyển sang sử dụng trong năm tiếp theo hoặc các năm sau đó.

3.  Vay hạn ngạch phát thải: Doanh nghiệp có thể sử dụng trước hạn ngạch của năm tiếp theo.

4.  Sử dụng tín chỉ carbon: Doanh nghiệp có thể sử dụng tín chỉ carbon thu được từ dự án để bù trừ phần phát thải vượt hạn ngạch, nhưng tối đa không quá 10% tổng hạn ngạch phát thải.

Các yêu cầu quản lý bổ sung:

1.  Trường hợp doanh nghiệp chấm dứt hoạt động, giải thể hoặc phá sản, Chính phủ sẽ tự động thu hồi hạn ngạch đã phân bổ.

2.  Doanh nghiệp được khuyến khích tự nguyện hoàn trả cho Chính phủ phần hạn ngạch chưa sử dụng, qua đó đóng góp vào việc thực hiện mục tiêu cắt giảm khí nhà kính quốc gia.

3.  Sau khi kết thúc từng kỳ cam kết, doanh nghiệp có nghĩa vụ thanh toán đối với phần phát thải vượt hạn ngạch. Trường hợp không thanh toán, phần phát thải vượt mức sẽ được khấu trừ vào hạn ngạch của kỳ tiếp theo.

3.1. Lộ trình phát triển và thời điểm triển khai thị trường tín chỉ carbon

Hiện nay, căn cứ Nghị định số 06 năm 2022, thị trường tín chỉ carbon tại Việt Nam đang được từng bước xây dựng qua ba giai đoạn.

【Lộ trình phát triển thị trường tín chỉ carbon】

① Giai đoạn chuẩn bị (2021–2025)

·      Xây dựng quy định quản lý tín chỉ carbon và cơ chế giao dịch

1.  Làm rõ các quy tắc giao dịch hạn ngạch phát thải khí nhà kính (GHG) và tín chỉ carbon

2.  Xây dựng quy chế vận hành thị trường giao dịch tín chỉ carbon

·      Thí điểm cơ chế trao đổi và bù trừ tín chỉ carbon trong nước và quốc tế

1.  Triển khai thí điểm trong các lĩnh vực có tiềm năng

2.  Xây dựng quy tắc giao dịch phù hợp với các điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên

·      Nâng cao năng lực và nhận thức của các chủ thể tham gia thị trường

1.  Triển khai các chương trình giáo dục và đào tạo dành cho doanh nghiệp

② Giai đoạn vận hành thí điểm (2026–2027)

·      Vận hành thí điểm thị trường giao dịch tín chỉ carbon

2.  Thí điểm vận hành nền tảng giao dịch và kiểm chứng các vấn đề phát sinh

3.  Điều chỉnh cơ chế hình thành giá và các quy tắc giao dịch

③ Giai đoạn vận hành chính thức (từ năm 2028 trở đi)

·      Chính thức vận hành thị trường tín chỉ carbon từ năm 2028

1.  Triển khai đầy đủ hệ thống giao dịch phát thải của doanh nghiệp (ETS: Emissions Trading System)

2.  Xây dựng môi trường cho phép tất cả doanh nghiệp và tổ chức thuộc đối tượng áp dụng tham gia giao dịch

·      Kết nối thị trường trong nước với thị trường quốc tế

1.  Tích hợp với thị trường tín chỉ carbon của ASEAN và thị trường toàn cầu

2.  Áp dụng các cơ chế bù trừ carbon quốc tế

3.2. Định hướng phát triển thị trường tín chỉ carbon

Để thị trường tín chỉ carbon tại Việt Nam vận hành ổn định và phát triển, ba định hướng sau đây đã được đặt ra.

① Xác định tín chỉ carbon là một “loại hàng hóa”

Công nhận tín chỉ carbon không chỉ là công cụ bảo vệ môi trường mà còn là một loại tài sản có thể giao dịch trên thị trường

Việc xác định tín chỉ carbon là sản phẩm tài chính được kỳ vọng sẽ thúc đẩy đầu tư và nâng cao tính thanh khoản của thị trường

② Làm rõ quyền sở hữu tín chỉ carbon và phòng ngừa tranh chấp

·      Quy định rõ quyền sở hữu đối với tín chỉ carbon đã được phát hành

·      Bảo đảm các quyền hợp pháp đối với tín chỉ carbon mà doanh nghiệp hoặc cá nhân thu nhận

·      Thiết lập cơ chế chứng minh quyền sở hữu, ghi nhận lịch sử giao dịch và kiểm toán bởi bên thứ ba

③ Luật hóa quy trình phát hành và giao dịch tín chỉ carbon

·      Quy định bằng văn bản các nguyên tắc đăng ký, giao dịch và lưu thông tín chỉ carbon

·      Quy định chi tiết thủ tục phát hành, quy trình xác nhận và phương thức giao dịch

·      Bảo đảm tính minh bạch của thị trường và ngăn ngừa giao dịch gian lận

Chính phủ Việt Nam đang từng bước hoàn thiện khuôn khổ pháp lý nhằm hướng đến việc chính thức vận hành thị trường tín chỉ carbon vào năm 2028.

Để thị trường vận hành ổn định, việc xác định tín chỉ carbon là tài sản, làm rõ quyền sở hữu và luật hóa các quy tắc giao dịch là những yếu tố không thể thiếu.

Để thích ứng với những thay đổi của thị trường trong tương lai, doanh nghiệp cần thực hiện ba nội dung chuẩn bị sau đây:

1.  Tăng cường giám sát phát thải khí nhà kính: Xây dựng hệ thống quản lý lượng phát thải của doanh nghiệp

2.  Xây dựng chiến lược thu nhận tín chỉ carbon: Lập kế hoạch tự nguyện cắt giảm phát thải hoặc mua tín chỉ carbon

3.  Thu thập thông tin về thị trường giao dịch và thích ứng với các quy tắc: Nắm bắt hệ thống pháp luật Việt Nam và tình hình kết nối với thị trường quốc tế

Cùng với xu hướng tăng cường các quy định về môi trường trong thời gian tới, thị trường tín chỉ carbon cũng đang mở ra tiềm năng lớn để trở thành một cơ hội kinh doanh mới.