Đối với các doanh nghiệp Nhật Bản hoạt động tại Việt Nam, đặc biệt là các doanh nghiệp công nghệ thông tin, cần đặc biệt lưu ý và hiểu rõ những khác biệt mang tính căn bản giữa pháp luật Nhật Bản và pháp luật Việt Nam về chế độ bảo hộ chương trình máy tính. Cụ thể, tại một số quốc gia và khu vực như Nhật Bản và Liên minh châu Âu (EU), chương trình máy tính có thể được bảo hộ đồng thời theo cơ chế quyền tác giả và sáng chế. Tuy nhiên, theo pháp luật sở hữu trí tuệ hiện hành của Việt Nam, chương trình máy tính chỉ được bảo hộ theo cơ chế quyền tác giả.

Một đặc điểm của pháp luật Việt Nam là chương trình máy tính, bất kể được thể hiện dưới dạng mã nguồn hay mã máy, đều được công nhận và bảo hộ như tác phẩm văn học. Trong khi đó, chương trình máy tính bị loại trừ rõ ràng khỏi đối tượng được bảo hộ dưới hình thức sáng chế. Do quy định đặc thù này, một chương trình máy tính có thể được đăng ký sáng chế tại Nhật Bản nhưng không thể được hưởng cơ chế bảo hộ tương tự tại Việt Nam.

Điểm cần lưu ý:

1.  Việc hiểu rõ sự khác biệt giữa chế độ bảo hộ tại Nhật Bản và Việt Nam đòi hỏi doanh nghiệp phải có biện pháp quản lý tài sản trí tuệ phù hợp và xây dựng chiến lược ứng phó tương ứng.

2.  Đặc biệt, mặc dù cơ chế bảo hộ quyền tác giả đối với chương trình máy tính tại thị trường Việt Nam có một số khác biệt so với Nhật Bản và EU, nhưng việc chương trình được bảo hộ quyền tác giả vẫn tạo lập một quyền được pháp luật công nhận và là yếu tố quan trọng để duy trì năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp.

Tại Việt Nam, cũng như tại nhiều quốc gia khác, trong đó có Nhật Bản, quyền tác giả đối với tác phẩm, bao gồm chương trình máy tính, tự động phát sinh kể từ thời điểm tác phẩm được sáng tạo và được thể hiện dưới một hình thức vật chất nhất định. Quyền này được bảo hộ không phụ thuộc vào nội dung, chất lượng, hình thức, ngôn ngữ sử dụng, việc tác phẩm đã được công bố hay chưa, cũng như đã được đăng ký hay chưa. Nói cách khác, chương trình máy tính tại Việt Nam đương nhiên được bảo hộ mà không cần phải thực hiện một thủ tục đăng ký cụ thể.

Tuy nhiên, trong thực tiễn, doanh nghiệp được đặc biệt khuyến nghị thực hiện đăng ký quyền tác giả ngay sau khi chương trình máy tính được hoàn thành. Lý do là khi phát sinh tranh chấp về quyền tác giả, tòa án và cơ quan có thẩm quyền tại Việt Nam thường có xu hướng trước tiên đánh giá có lợi cho bên đang sở hữu Giấy chứng nhận đăng ký quyền tác giả. Trong trường hợp không có Giấy chứng nhận này, ngay cả khi là chủ sở hữu quyền tác giả thực sự, doanh nghiệp vẫn có thể phải mất nhiều thời gian và công sức để chứng minh quyền của mình.

Ngoài ra, tỷ lệ xâm phạm bản quyền phần mềm tại Việt Nam ở mức rất cao. Theo một cuộc khảo sát chính thức năm 2017, tỷ lệ này vượt quá 70%, thuộc nhóm cao nhất trên thế giới. Trong bối cảnh đó, đăng ký quyền tác giả là một chiến lược hợp lý nhằm bảo vệ tài sản trí tuệ và phòng tránh rủi ro pháp lý. Thủ tục đăng ký quyền tác giả được thực hiện tại Cục Bản quyền tác giả Việt Nam và, nếu hồ sơ đầy đủ, thường được hoàn tất trong khoảng hai tháng. Chi phí thực hiện thủ tục cũng tương đối thấp; so với việc đăng ký các quyền sở hữu trí tuệ khác như nhãn hiệu hoặc sáng chế, thủ tục này nhanh chóng và tiết kiệm hơn đáng kể, trong khi việc đăng ký nhãn hiệu hoặc sáng chế thông thường có thể mất từ hai đến bốn năm.

Những lợi ích chính của việc đăng ký quyền tác giả:

1.  Lợi thế khi phát sinh tranh chấp: Giấy chứng nhận đăng ký quyền tác giả là chứng cứ quan trọng để chứng minh quyền.

2.  Nâng cao giá trị doanh nghiệp: Việc đăng ký giúp tăng mức độ tin cậy của doanh nghiệp đối với khách hàng và tạo lợi thế so với đối thủ cạnh tranh.

3.  Sử dụng trong giao dịch M&A: Chương trình đã được đăng ký quyền tác giả góp phần nâng cao giá trị doanh nghiệp và trở thành một tài sản quan trọng trong các giao dịch mua bán, sáp nhập hoặc hợp tác đầu tư vốn.

4.  Cơ sở cho việc cấp phép và chuyển nhượng: Việc đăng ký quyền tác giả tạo cơ sở pháp lý cho các hợp đồng cấp phép sử dụng hoặc chuyển nhượng quyền tác giả.

Để phục vụ hoạt động phát triển phần mềm tại Việt Nam, nhiều doanh nghiệp Nhật Bản tuyển dụng các kỹ sư Việt Nam có năng lực. Quan hệ này thường được thiết lập dưới hình thức hợp đồng lao động, hợp đồng dịch vụ hoặc hợp đồng cung cấp bí quyết, kiến thức chuyên môn của chuyên gia. Theo pháp luật sở hữu trí tuệ Việt Nam, kỹ sư trực tiếp sáng tạo chương trình máy tính được công nhận là “tác giả” và được pháp luật bảo đảm các quyền nhân thân liên quan đến chương trình, như quyền đặt tên cho tác phẩm và quyền đứng tên thật hoặc bút danh trên tác phẩm.

Trong khi đó, pháp luật sở hữu trí tuệ Việt Nam quy định rằng, “trừ trường hợp có thỏa thuận khác”, người sử dụng lao động hoặc bên giao nhiệm vụ sáng tạo theo hợp đồng được công nhận là “chủ sở hữu” quyền tác giả. Cụ thể, quy định này áp dụng trong các trường hợp sau:

• Hợp đồng lao động: Người sử dụng lao động giao nhiệm vụ sáng tạo cho người lao động.
• Hợp đồng dịch vụ/hợp đồng cung cấp bí quyết, kiến thức chuyên môn của chuyên gia: Doanh nghiệp thuê cá nhân thực hiện việc phát triển phần mềm.

Theo quy định này, chẳng hạn khi một doanh nghiệp Nhật Bản giao kết hợp đồng lao động hoặc hợp đồng dịch vụ với kỹ sư Việt Nam và kỹ sư đó phát triển một chương trình máy tính, doanh nghiệp Nhật Bản sẽ được công nhận là chủ sở hữu quyền tác giả đối với chương trình đó. Với tư cách là chủ sở hữu, doanh nghiệp nắm giữ các quyền tài sản quan trọng sau đây:

1.  Quyền công bố: Quyền công bố chương trình.

2.  Quyền phân phối: Quyền phân phối hoặc bán chương trình.

3.  Quyền cho thuê: Quyền cho thuê hoặc cho mượn chương trình.

Điểm cần lưu ý trong thực tiễn:

1.  Hợp đồng nên có quy định rõ ràng về quyền sở hữu đối với quyền tác giả.

2.  Trường hợp quyền tác giả được xác định không rõ ràng, nguy cơ phát sinh tranh chấp sẽ gia tăng; do đó, việc chuẩn bị đầy đủ về mặt pháp lý ngay từ giai đoạn giao kết hợp đồng là đặc biệt quan trọng.

Theo pháp luật sở hữu trí tuệ hiện hành của Việt Nam, tác giả có quyền bảo vệ sự “toàn vẹn” của tác phẩm và không cho phép người khác sửa đổi hoặc chỉnh sửa tác phẩm. Tuy nhiên, quy định này không phải lúc nào cũng phù hợp với chương trình máy tính. Lý do là phần mềm được phát triển nhằm giải quyết các vấn đề thực tế của doanh nghiệp hoặc khách hàng; ngay cả sau khi hoàn thành, phần mềm vẫn thường xuyên cần được sửa lỗi, bổ sung chức năng và nâng cấp phiên bản để thích ứng với những thay đổi trong thực tế. Nếu áp dụng nguyên trạng quy định này, chương trình có thể trở nên lỗi thời và mất khả năng cạnh tranh, đồng thời việc khai thác giá trị kinh tế của chủ sở hữu cũng có thể bị hạn chế, dẫn đến sự không thống nhất giữa cơ chế bảo hộ quyền tác giả và đặc thù thực tế của chương trình máy tính.

Để giải quyết vấn đề này, Luật Sở hữu trí tuệ Việt Nam được sửa đổi năm 2022 đã bổ sung quy định mới đối với chương trình máy tính. Cụ thể, nếu tác giả và chủ sở hữu quyền tác giả có thỏa thuận bằng văn bản thì chương trình có thể được sửa đổi hoặc nâng cấp. Quy định này cho phép chủ sở hữu cập nhật chương trình mà không xâm phạm quyền nhân thân của tác giả. Điểm quan trọng là thỏa thuận này phải được chính thức xác lập bằng văn bản.

Đề xuất trong thực tiễn:

Các doanh nghiệp Nhật Bản thực hiện hoạt động phát triển phần mềm tại Việt Nam nên cân nhắc các nội dung sau và chuẩn bị sớm thỏa thuận bằng văn bản:

1. Làm rõ nội dung hợp đồng: Bổ sung vào hợp đồng lao động, hợp đồng dịch vụ hoặc hợp đồng cung cấp bí quyết, kiến thức chuyên môn của chuyên gia điều khoản về quyền sửa đổi và nâng cấp chương trình.

2. Thời điểm giao kết thỏa thuận: Thỏa thuận cần được ký kết sớm nhất có thể, chẳng hạn tại thời điểm bắt đầu quan hệ lao động hoặc trước khi dự án được triển khai.

3. Góc nhìn dài hạn: Trường hợp người lao động đã phát triển chương trình chuyển sang làm việc tại doanh nghiệp khác, đặc biệt là doanh nghiệp cạnh tranh, việc đạt được thỏa thuận như trên sẽ trở nên rất khó khăn. Vì vậy, việc thống nhất trước nội dung hợp đồng là yếu tố then chốt để phòng tránh rủi ro.

Việc hiểu rõ pháp luật và thực tiễn về bảo hộ chương trình máy tính tại Việt Nam là chìa khóa giúp doanh nghiệp Nhật Bản duy trì năng lực cạnh tranh và phòng tránh rủi ro. Thông qua việc thực hiện các biện pháp cụ thể như đăng ký quyền tác giả, quy định rõ ràng trong hợp đồng và thỏa thuận về quyền nâng cấp chương trình, doanh nghiệp có thể khai thác tối đa giá trị tài sản trí tuệ của mình. Hãy vận dụng những nội dung thực tiễn được giới thiệu trong bài viết này để đạt được thành công tại thị trường Việt Nam.