Trong hoạt động thương mại quốc tế, việc chuyển nhượng khoản phải thu phát sinh từ hợp đồng mua bán hàng hóa là một giao dịch phổ biến nhằm giúp doanh nghiệp xuất khẩu thu hồi vốn nhanh, cải thiện dòng tiền và giảm thiểu rủi ro thanh toán. Tuy nhiên, khi bên mua nợ là tổ chức nước ngoài, việc hoàn trả giá mua nợ trong một số trường hợp cụ thể lại đặt ra nhiều vấn đề pháp lý phức tạp, đặc biệt liên quan đến quản lý ngoại hối và xác định bản chất pháp lý của giao dịch.

Xuất phát từ thực tiễn tư vấn cho các doanh nghiệp và nhà đầu tư nước ngoài, Công ty Luật TNHH Betoho giới thiệu bài viết “Hoàn trả giá mua nợ cho bên mua nợ nước ngoài” nhằm phân tích khung pháp lý hiện hành, nhận diện rủi ro thực tế và hướng dẫn doanh nghiệp thực hiện đúng quy định khi hoàn trả giá mua nợ trong giao dịch mua bán nợ quốc tế.

Một công ty Việt Nam (Sau đây gọi là “Bên Bán”) ký Hợp đồng mua bán hàng hóa với một công ty nước ngoài (Sau đây gọi là “Bên Mua”) để xuất khẩu hàng hóa. Sau khi giao hàng, Bên Bán phát sinh khoản phải thu từ Bên Mua theo hợp đồng nói trên. Để thu hồi vốn nhanh và giảm rủi ro thanh toán, Bên Bán đã chuyển nhượng khoản phải thu này cho một công ty nước ngoài khác (Sau đây gọi là “Bên Mua Nợ”) thông qua Hợp đồng mua bán nợ, với giá mua nợ bằng 90% giá trị khoản phải thu (Sau đây gọi là “Giá Mua Nợ”).

Theo thỏa thuận trong Hợp đồng Mua Bán Nợ, Bên Mua Nợ ứng trước Giá Mua Nợ cho Bên Bán và sẽ trực tiếp nhận thanh toán từ Bên Mua khi khoản nợ đến hạn. Trường hợp Bên Mua không thanh toán đúng hạn, Bên Mua Nợ có quyền yêu cầu Bên Bán hoàn trả lại Giá Mua Nợ đã ứng trước, kèm theo tiền lãi tính trên số tiền hoàn trả. Toàn bộ quá trình này được thực hiện trong thời gian dưới một năm kể từ ngày Bên Mua Nợ chuyển tiền ứng trước.

Tình huống trên làm phát sinh hai vấn đề pháp lý quan trọng cần được làm rõ:

1.  Liệu Giá Mua Nợ ứng trước mà Bên Mua Nợ thanh toán cho Bên Bán có được xem là khoản vay nước ngoài theo quy định của pháp luật Việt Nam hay không?

2.  Nếu không phải là khoản vay nước ngoài, Bên Bán có được phép hoàn trả Giá Mua Nợ và tiền lãi cho Bên Mua Nợ nước ngoài thông qua tài khoản ngoại tệ tại Việt Nam, phù hợp với quy định về quản lý ngoại hối hay không?

Theo Khoản 1 Điều 3 Nghị định số 219/2013/NĐ-CP quy định: “Vay nước ngoài là việc Bên đi vay nhận khoản tín dụng từ Người không cư trú thông qua việc ký kết và thực hiện các thỏa thuận vay nước ngoài dưới hình thức hợp đồng vay, hợp đồng mua bán hàng trả chậm, hợp đồng ủy thác cho vay, hợp đồng cho thuê tài chính hoặc phát hành công cụ nợ của Bên đi vay.”

Theo đó, để một giao dịch được coi là “khoản vay nước ngoài”, cần đồng thời thỏa mãn ba yếu tố:

(i) có bên cho vay là tổ chức hoặc cá nhân không cư trú;

(ii)   có bên đi vay là tổ chức cư trú tại Việt Nam; và

(iii) tồn tại thỏa thuận vay mượn vốn có hoàn trả dưới một trong các hình thức được liệt kê nêu trên.

Đối chiếu với quy định này, Hợp đồng Mua Bán Nợ giữa Bên Bán và Bên Mua Nợ không thuộc bất kỳ hình thức nào của khoản vay nước ngoài. Về bản chất, đây là giao dịch chuyển nhượng quyền tài sản, cụ thể là quyền đòi nợ phát sinh từ Hợp đồng Mua Bán Hàng Hóa. Bên Mua Nợ đóng vai trò nhà đầu tư tài chính, ứng trước một khoản tiền để mua lại quyền thu hồi khoản phải thu, và hưởng lợi nhuận từ việc thu hồi nợ hoặc chênh lệch giá, không phải bên cho vay cấp tín dụng.

→ Như vậy, có thể khẳng định rằng Giá Mua Nợ ứng trước không được xem là khoản vay nước ngoài, và giao dịch mua bán nợ giữa các bên không thuộc phạm vi điều chỉnh của Nghị định 219/2013/NĐ-CP.

3.1. Bản chất pháp lý của Hợp đồng Mua Bán Nợ

Xét về hình thức và nội dung, thỏa thuận giữa Bên Bán và Bên Mua Nợ có thể được nhìn nhận dưới hai góc độ pháp lý khác nhau:

• Thứ nhất, đây có thể là giao dịch chuyển giao quyền yêu cầu thực hiện nghĩa vụ theo Điều 365 Bộ luật Dân sự 2015, tức là việc Bên Bán chuyển quyền đòi nợ từ Bên Mua sang cho Bên Mua Nợ.
• Thứ hai, trong trường hợp Bên Mua Nợ là tổ chức có chức năng tài chính trung gian, giao dịch có thể được xem là bao thanh toán theo quy định tại Luật Các tổ chức tín dụng 2024.

Dưới bất kỳ hình thức nào, mục đích cốt lõi của hợp đồng vẫn là chuyển giao quyền tài sản (khoản phải thu), chứ không phải cấp tín dụng hay cho vay vốn. Việc Bên Mua Nợ ứng trước tiền cho Bên Bán chỉ là hệ quả của việc mua lại quyền đòi nợ, chứ không thể hiện ý chí cho vay hoặc nhận vay vốn.

→ Do đó, bản chất của giao dịch này không thuộc phạm vi điều chỉnh của pháp luật về tín dụng hoặc vay nợ nước ngoài, mà chịu sự điều chỉnh của pháp luật dân sự và pháp luật về ngoại hối trong trường hợp có yếu tố nước ngoài.

3.2. Đánh giá khả năng chuyển tiền hoàn trả

Theo Khoản 2 Điều 3 Thông tư 16/2014/TT-NHNN và hướng dẫn tại Pháp lệnh ngoại hối 2005 (sửa đổi, bổ sung năm 2013), tổ chức là người cư trú tại Việt Nam chỉ được phép thực hiện các giao dịch ngoại hối thông qua tài khoản ngoại tệ của mình trong hai nhóm hoạt động chính:

• Giao dịch vốn, bao gồm các hoạt động như: đầu tư trực tiếp, đầu tư gián tiếp, vay và trả nợ nước ngoài, cho vay và thu hồi nợ nước ngoài, hoặc các hoạt động tương tự khác có liên quan đến luồng vốn;
• Giao dịch vãng lai, bao gồm thanh toán và chuyển tiền liên quan đến xuất nhập khẩu hàng hóa, cung ứng dịch vụ, tín dụng thương mại, thu nhập từ đầu tư, thanh toán lãi vay, hoặc các khoản chuyển tiền một chiều hợp pháp khác.

Như vậy, chỉ các giao dịch được xác định rõ thuộc một trong hai nhóm nêu trên mới được phép thực hiện bằng ngoại tệ qua hệ thống ngân hàng thương mại tại Việt Nam. Mọi khoản thanh toán, hoàn trả hoặc chuyển tiền khác có yếu tố nước ngoài nhưng không xác định rõ bản chất pháp lý, đều có thể bị ngân hàng từ chối thực hiện do thiếu cơ sở pháp lý.

Đối chiếu với các quy định của pháp luật hiện hành, việc Bên Bán chuyển tiền hoàn trả Giá Mua Nợ (kèm lãi) cho Bên Mua Nợ ở nước ngoài là một trường hợp đặc thù và không được đề cập một cách rõ ràng trong danh mục giao dịch vãng lai hay giao dịch vốn hiện hành. Hai khả năng gần nhất có thể xem xét là:

• Thanh toán và chuyển tiền liên quan đến xuất khẩu hàng hóa: Đây là giao dịch vãng lai phổ biến, cho phép doanh nghiệp trong nước chuyển tiền ra nước ngoài liên quan đến hợp đồng xuất khẩu. Tuy nhiên, khoản hoàn trả Giá Mua Nợ trong trường hợp này không phải nghĩa vụ thanh toán của hợp đồng xuất khẩu gốc, mà là nghĩa vụ riêng theo hợp đồng mua bán nợ độc lập giữa Bên Bán và Bên Mua Nợ. Do đó, khó có thể lập luận rằng đây là khoản thanh toán cho hoạt động xuất khẩu hàng hóa hoặc dịch vụ.
• Thanh toán và chuyển tiền liên quan đến tín dụng thương mại: “tín dụng thương mại” là hình thức cấp tín dụng giữa người bán và người mua hàng hóa, ví dụ: bên bán cho phép bên mua trả chậm tiền hàng. Trong giao dịch này, khoản ứng trước 90% giá trị khoản phải thu thực chất là do bên mua nợ (một bên thứ ba, không trực tiếp mua hàng) cung cấp cho bên bán, kèm quyền truy đòi nên không thể coi là tín dụng thương mại

→ Như vậy, giao dịch hoàn trả Giá Mua Nợ không phù hợp với bất kỳ hình thức thanh toán bằng ngoại tệ nào được pháp luật quy định rõ ràng. Vì vậy, ngân hàng thương mại có thể không chấp thuận việc chuyển tiền ra nước ngoài trong trường hợp này, do thiếu cơ sở pháp lý xác định đây là giao dịch hợp lệ trong lĩnh vực quản lý ngoại hối.

Trong thực tế, nhiều doanh nghiệp Việt Nam khi ký hợp đồng mua bán nợ với đối tác nước ngoài chưa đánh giá đầy đủ rủi ro pháp lý liên quan đến dòng tiền hoàn trả. Khi phát sinh nghĩa vụ trả lại Giá Mua Nợ, ngân hàng phục vụ thường yêu cầu doanh nghiệp cung cấp hồ sơ chứng minh tính hợp pháp của giao dịch và căn cứ pháp lý cho việc chuyển tiền. Nếu không có hướng dẫn cụ thể hoặc chấp thuận trước của Ngân hàng Nhà nước, việc thanh toán này có thể bị đình lại hoặc từ chối thực hiện, dẫn đến vi phạm hợp đồng hoặc tranh chấp với đối tác.

→ Vì vậy, trước khi ký kết Hợp đồng Mua Bán Nợ có yếu tố nước ngoài, doanh nghiệp Việt Nam cần tham vấn ý kiến pháp lý chuyên sâu và làm việc trước với ngân hàng để được hướng dẫn cụ thể về khả năng chuyển ngoại tệ, tránh tình trạng hợp đồng không thể thực hiện hoặc bị coi là vi phạm quy định về quản lý ngoại hối.

Từ các phân tích trên, có thể rút ra một số nhận định pháp lý quan trọng như sau:

·      Thứ nhất, Giá Mua Nợ ứng trước trong Hợp đồng Mua Bán Nợ không được xem là khoản vay nước ngoài, bởi giao dịch này không mang bản chất cấp tín dụng và không thuộc bất kỳ hình thức vay nào được quy định tại Nghị định 219/2013/NĐ-CP. Đây là hoạt động chuyển nhượng quyền đòi nợ, phát sinh từ giao dịch thương mại giữa các bên, không làm phát sinh quan hệ vay – cho vay vốn.

·      Thứ hai, việc hoàn trả Giá Mua Nợ và tiền lãi cho bên mua nợ nước ngoài hiện chưa có cơ sở pháp lý rõ ràng trong quy định về quản lý ngoại hối, do không thuộc nhóm giao dịch vốn hoặc giao dịch vãng lai được pháp luật cho phép chuyển ngoại tệ. Vì vậy, việc thực hiện thanh toán qua ngân hàng có thể gặp vướng mắc trong khâu xác minh tính hợp lệ của dòng tiền, thậm chí bị từ chối nếu ngân hàng không xác định được căn cứ pháp lý phù hợp.

Trước thực tế đó, doanh nghiệp Việt Nam khi tham gia giao dịch mua bán nợ có yếu tố nước ngoài cần lưu ý một số khuyến nghị sau:

• Thứ nhất, chủ động trao đổi trước với ngân hàng phục vụ để được hướng dẫn và thống nhất về quy trình chuyển tiền, hồ sơ chứng minh và điều kiện pháp lý cụ thể đối với từng trường hợp.
• Thứ hai, trong trường hợp giao dịch có yếu tố tài chính phức tạp hoặc mang tính đầu tư, doanh nghiệp nên xem xét việc xin chấp thuận hoặc đăng ký giao dịch vốn đặc thù với Ngân hàng Nhà nước, nhằm đảm bảo tuân thủ quy định về quản lý ngoại hối.
• Thứ ba, trước khi ký kết hợp đồng, cần tham vấn ý kiến của luật sư chuyên về ngoại hối, đầu tư quốc tế và thương mại xuyên biên giới, để được đánh giá đầy đủ rủi ro pháp lý và tư vấn cơ cấu hợp đồng phù hợp.

Nhìn tổng thể, việc nhận diện đúng bản chất pháp lý của giao dịch và tuân thủ chặt chẽ quy định về quản lý ngoại hối không chỉ giúp doanh nghiệp tránh rủi ro hành chính hoặc vi phạm quy định về dòng vốn quốc tế, mà còn góp phần tăng cường uy tín, minh bạch tài chính và tính an toàn pháp lý trong hợp tác với đối tác nước ngoài.