Một ngày nọ, ở quê tôi, có một người bác hàng xóm sang chơi và kể chuyện về con trai của bác. Anh con trai làm việc trong bộ phận mua hàng của một công ty, lương cơ bản chỉ loanh quanh vài chục triệu đồng, nhưng "thu nhập linh hoạt", tức là tiền hoa hồng (kickback), lại rất nhiều. Mỗi dịp Tết đến, anh ta luôn chở về một chiếc ô tô chất đầy quà cáp. Cả họ hàng nội ngoại đều được hưởng nhờ. Bác hàng xóm tự hào kể lại và cho rằng "Đó là thành quả của sự giáo dục từ cha mẹ và sự khôn ngoan mà trường đời đã dạy", hay "Có khôn ngoan thì mới biết cách xoay sở linh hoạt" v.v.

[Thực trạng: Hoa hồng được chấp nhận như một luật ngầm]

Việc nhận hoa hồng (kickback) lan rộng từ những bối cảnh rất cơ bản. Chẳng hạn, hướng dẫn viên du lịch đưa khách đến các cửa hàng, khi giao dịch mua bán hàng hóa hoặc dịch vụ thành công, hướng dẫn viên sẽ nhận được một khoản hoa hồng từ chủ cửa hàng theo tỷ lệ đã thỏa thuận trước. Đây là một "luật ngầm" phổ biến trong ngành du lịch trên toàn thế giới, và thông thường nó mang lại lợi ích cho cả hai bên. Tuy nhiên, tại Việt Nam, có những trường hợp một số hướng dẫn viên đẩy tỷ lệ này lên tới 30% - 40%, gây ảnh hưởng xấu đến chất lượng dịch vụ và trở thành gánh nặng lớn cho các đơn vị kinh doanh.

Trong nội bộ doanh nghiệp, từ những hợp đồng quy mô nhỏ như văn phòng phẩm, khám sức khỏe định kỳ, tổ chức sự kiện, cung ứng nhân sự ngắn hạn, cho đến các hợp đồng định kỳ như thuê văn phòng, thuê phương tiện, mua sắm vật tư, cung cấp suất ăn v.v., việc nhân viên bộ phận mua hàng nhận hoa hồng là điều không hề hiếm gặp. Tập quán này thường được coi là "chuyện đương nhiên" và người ta dễ dàng có suy nghĩ "Ai ngồi vào vị trí đó cũng sẽ làm vậy thôi". Vì thế, chừng nào việc nhận hoa hồng chưa biến thành những vụ án tham nhũng, thì nó hiếm khi bị xã hội lên án gay gắt.

Vấn đề đặc biệt nhức nhối nằm ở các dự án đấu thầu. Khi lựa chọn nhà cung cấp cho việc tổ chức sự kiện, sắp xếp các chuyến du lịch hay thu mua vật tư, việc người phụ trách nhận hoa hồng khoảng 10% là chuyện diễn ra phổ biến. Trong một số trường hợp, tỷ lệ này lên tới 15% - 20%, trở thành một gánh nặng vượt quá cả biên độ lợi nhuận của hợp đồng đối với các doanh nghiệp quy mô vừa. Trong hoàn cảnh đó, các nhà cung cấp không ít lần bị ép phải tìm cách đội giá để bù đắp cho các khoản thuế hay chi phí phát sinh khác. Nếu doanh nghiệp từ chối chi trả hoa hồng, gần như chắc chắn họ sẽ mất hợp đồng và bị thay thế bởi một nhà cung cấp khác.

Các doanh nghiệp từ Mỹ, Châu Âu, Nhật Bản v.v. từ nhiều năm nay vẫn luôn tuân thủ nguyên tắc "Loại bỏ hoa hồng/kickback". Ở các quốc gia này, người đưa hối lộ cũng bị xử phạt rất nghiêm khắc, do đó, ngay cả khi hoạt động tại Việt Nam, họ cũng rất khó để tuân theo văn hóa "lại quả" này. Hậu quả là, có không ít trường hợp, dù sở hữu những đề xuất, công nghệ, kinh nghiệm và chất lượng dịch vụ vượt trội trong các cuộc đấu thầu, họ vẫn không thể giành được hợp đồng và đành phải ngậm ngùi rút lui trắng tay.