Bạn có biết về vấn nạn mua bán hóa đơn ở Việt Nam không? Mua bán hóa đơn là hành vi tạo ra giao dịch khống và sử dụng hóa đơn của giao dịch khống đó để hoàn thiện chứng từ và hạch toán chi phí. Hành vi này có thể xuất phát từ 3 lý do chính dưới đây:

1. Doanh nghiệp cố tình tạo ra giao dịch khống để tăng chi phí và giảm nghĩa vụ thuế.
2. Doanh nghiệp bất đắc dĩ phải tạo ra giao dịch khống để hợp lý hóa những khoản chi phí không được hạch toán (ví dụ chi phí không thể lấy được hóa đơn chứng từ, chi phí vượt quá định mức, các khoản chi hối lộ...)
3. Xuất phát từ hành vi bất chính của nhân viên

Ví dụ: Nhân viên lừa dối doanh nghiệp về một khoản chi phí để lấy tiền từ doanh nghiệp

Ví dụ Công ty XXX cần thực hiện một công việc nào đó, A là nhân viên được giao để điều phối hoàn thành công việc. A đã tự mình làm và/hoặc thuê người thân/bạn bè thực hiện, sau dó để hợp lý hóa việc lấy chi phí từ công ty đã mua hóa đơn dịch vụ từ công ty YYY để nộp cho công ty XXX. 

Đối với trường hợp 3, mặc dù doanh nghiệp không biết nhưng vô hình chung sẽ phải chịu trách nhiệm do người của doanh nghiệp thực hiện hành vi ngụy tạo.

Mới đây, vào tháng 5 năm 2023 , tổng cục thuế đã ban hành  Công văn số 1798. Tại công văn này Tổng cục Thuế đã yêu cầu các cục thuế tập trung rà soát các hóa đơn xuất bán ra của 524 doanh nghiệp nêu tại Phụ lục số 1 (gọi chung là “524 doanh nghiệp”): “Trường hợp phát hiện doanh nghiệp thuộc cơ quan thuế quản lý đã sử dụng hóa đơn của doanh nghiệp trong số 524 doanh nghiệp thì yêu cầu doanh nghiệp giải trình làm rõ việc sử dụng hóa đơn để khấu trừ thuế GTGT/hoàn thuế GTGT, tính vào chi phí tính thuế TNDN, hợp thức hàng hóa mua trôi nổi, buôn lậu...”.

Theo Công văn 1798, bên mua hàng hóa, dịch vụ có trách nhiệm liên quan đến việc sử dụng hóa đơn do 524 doanh nghiệp nói trên phát hành. Trách nhiệm của bên mua là phải “giải trình làm rõ việc sử dụng hóa đơn...”. Nếu kết quả giải trình cho thấy “tồn tại hành vi sai phạm về sử dụng hóa đơn”, thì rủi ro pháp lý mà bên mua có thể gánh chịu bao gồm:

1. Bị loại trừ hóa đơn khỏi danh sách hóa đơn đầu vào. Khi đó, khoản thuế GTGT (tương ứng với số tiền thuế GTGT ghi nhận trong hóa đơn sai phạm) sẽ bị loại trừ. Hậu quả tương ứng là doanh nghiệp buộc phải nộp bổ sung số thuế GTGT đã khấu trừ sai.
2. Bị loại trừ khoản thanh toán theo hóa đơn sai phạm. Khi đó, khoản thanh toán này không được tính là chi phí được trừ khi tính thuế TNDN. Hậu quả tương ứng là doanh nghiệp buộc phải nộp bổ sung số thuế TNDN còn thiếu (do chi phí giảm).
3. Nộp lãi suất chậm nộp tính trên số tiền thuế GTGT, thuế TNDN phải nộp bổ sung tính từ ngày phát sinh nghĩa vụ nộp thuế theo luật định (quí/tháng kê khai, phát sinh thuế) cho đến ngày nộp đủ.
4. Bị xử phạt vi phạm hành chính về thuế cho hành vi chậm nộp, kê khai sai
5. Bị xử lý hình sự về tội mua bán trái phép hóa đơn được quy định tại điều 203 Bộ luật Hình sự 2015 (nếu thỏa mãn đủ các yếu tố cấu thành tội phạm).

524 doanh nghiệp nêu trên là các doanh nghiệp được cơ quan thuế cảnh báo về việc có rủi ro cao về thuế, có dấu hiệu sử dụng hóa đơn bất hợp pháp. Tổng cục thuế đã tiến hành rà soát các doanh nghiệp đang sử dụng hóa đơn của 524 doanh nghiệp nêu trên, yêu cầu giải trình và chứng minh về tính trung thực của giao dịch. Trong quá trình rà soát đó, chúng tôi đã nhận được yêu cầu tư vấn từ nhiều doanh nghiệp, và nhận thấy có một số trường hợp như sau:

Trường hợp 1: Doanh nghiệp và nhân viên trực thuộc của doanh nghiệp hoàn toàn ngay tình, các giao dịch giữa Doanh nghiệp và các Công ty có dấu hiệu sử dụng hóa đơn bất hợp pháp là có thực và chứng minh được. Tuy nhiên, cơ quan thuế không chấp nhận ghi nhận hóa đơn đầu vào cho các hóa đơn bị vô hiệu hoặc được phát hành trong thời gian mã số thuế của đối phương bị vô hiệu, hoặc đã có cảnh báo nhưng doanh nghiệp vẫn tiếp tục giao dịch. Điều này là một dạng tai họa từ trên trời xuống.

Thông thường các doanh nghiệp sử dụng háo đơn bất hợp pháp họ vãn hoạt động kinh doanh bình thường và cố tình trộn các giao dịch thật với giao dịch giả, bởi vậy những người giap dịch thật vô hình chung bị cuốn vào câu chuyện của họ mà ko hề hay biết. 

Trường hợp 2: doanh nghiệp chỉ đạo việc mua bán hóa đơn

Trường hợp này có khả năng cả người chỉ đạo và người thực hành sẽ bị truy cứu trách nhiệm hình sự 

Trường hợp 3: xuất phát từ hành vi bất chính của nhân viên, trong trường hợp này mọi rủi ro về thuế doanh nghoepej vẫn phải chịu nhưng có thể truy cứu trách nhiệm cá nhân đối với nhân viên thực hiện hành vi bất chính

Người thực hành và cả doanh nghiệp cũng đều có thể là chủ thể chịu trách nhiệm pháp lý trong hoạt động “mua bán hóa đơn”, dù vô ý hay có chủ đích. Đây là rủi ro với mức độ cao và để tránh “họa” trong tương lai, một số bài học sau đây nên được lưu ý:

• Về phía doanh nghiệp, đặc biệt là nhóm người quản lý cần phải thiết lập, củng cố ý thức tuân thủ đầy đủ pháp luật về thuế và hóa đơn, tuyệt đối không thực hiện bất kỳ giao dịch có tính chất mua bán hóa đơn dưới bất kỳ hình thức hoặc mục đích nào. Tiếp đến, cần phổ biến và nâng cao ý thức cho toàn bộ người lao động, người làm việc trong doanh nghiệp về tính chất, hậu quả nghiêm trọng của hành vi sử dụng, mua bán hóa đơn trái pháp luật. Bên cạnh đó, doanh nghiệp cũng cần củng cố lại các quy định nội bộ hướng đến việc điều chỉnh chi tiết hơn các sai phạm liên quan đến hóa đơn và chứng từ:
• Bổ sung yêu cầu trong thực hành hoạt động mua sắm hàng hóa, dịch vụ là “đảm bảo bên bán/bên cung cấp dịch vụ không thuộc đối ượng là doanh nghiêph có rủi ro cao về thuế, hoặc có dấu hiệu sử dụng hóa đơn bất hợp phá và yêu cầu “kiểm tra tính tuân thủ, lịch sử về sử dụng hóa đơn, chứng từ của bên bán/bên cung cấp dịch vụ” vào các quy định nội bộ. Đồng thời, quy định hướng dẫn cụ thể hành động gì, trách nhiệm ra sao của người thực hành để đáp ứng yêu cầu trên
• Sửa đổi, cập nhật nội quy lao động, bổ sung nhóm hành vi vi phạm quy định liên quan đến hóa đơn và hình thức xử lý kỷ luật tương ứng với hành vi, hậu quả.
• Cần giám sát việc thực hành các quy định nội bộ, chế độ báo cáo bằng văn bản lưu nên được ưu tiên áp dụng thay vì các tin nhắn, đoạn chat hay báo cáo tại cuộc họp, qua điện thoại. Củng cố hệ thống thông tin, lưu trữ nội bộ để đảm bảo truy xuất thông tin, tài liệu, chứng cứ khi cần
• Về phía người lao động, cần hiểu rõ những trách nhiệm cá nhân và hậu quả nghiêm trọng do hành vi thực hiện công việc vi phạm pháp luật về hóa đơn, chứng từ. Trường hợp chẳng may phát hiện giao dịch do mình phụ trách liên quan đến doanh nghiệp có rủi ro cao thì cần bình tĩnh xem xét lại nội dung của giao dịch đã thực hiện, củng cố các chứng cứ và hợp tác với doanh nghiệp để giải trình theo yêu cầu.